Nawet najdalsza podróż zaczyna się od pierwszego kroku – Lao Tzu.

Psychoterapia zaczyna się od pierwszego spotkania konsultacyjnego.

Klient, przychodząc pierwszy raz na spotkanie z terapeutą, wnosi swoje oczekiwania, obawy i wyobrażenia tego jaką obecne, i kolejne spotkania przybiorą formułę. Buduje je na podstawie usłyszanych relacji, scen z filmów, książek, własnych wyobrażeń. Może mieć obawy, ale także nadzieje. Może mieć nierealistyczne oczekiwania, może spodziewać się otrzymania szybkiej pomocy, tzw. uzdrowienia. Często też nie ma świadomości jakiego typu modalność terapeutyczną reprezentuje terapeuta. 

Moment pierwszego spotkania jest istotny a zadaniem terapeuty jest poznanie zarówno oczekiwań klienta, obaw, które może odczuwać, usłyszenie tematu, z którym przychodzi, jak i sprawdzanie, czy terapia Gestalt będzie dla tej osoby najlepsza. To także czas na to, aby terapeuta upewnił się, czy podejmie się prowadzenia procesu terapeutycznego, czy może powinien przekierować klienta do innej osoby lub do innej instytucji pomocowej. Taka wstępna ocena i wzajemne poznawanie się trwa najczęściej 3-4 spotkania konsultacyjne, w trakcie których terapeuta i klient wzajemnie się poznają, ustalają cel terapii i sprawdzają, czy ta konkretna relacja jest dla obu stron odpowiednia. Konsultacja jest ważnym elementem psychoterapii, to początek całości procesu.

Zgodnie z Kodeksem Etycznym EAGT terapeuta Gestalt podejmuje się prowadzenia terapii tylko wówczas, kiedy jest pewien, że ma umiejętności i kwalifikacje konieczne do prowadzenia i zakończenia terapii z korzyścią dla klienta. Terapeuta, dla którego naczelnym celem jest dobro klienta, powinien rozważyć także, czy jego kompetencje są odpowiednie dla przewidywanego kierunku pracy z nastawieniem na dobro i korzyść klienta oraz czy np. relacje lub zobowiązania pochodzące z zewnątrz nie stoją w konflikcie z interesem klienta. Te wszystkie elementy są doprecyzowywane i sprawdzane na etapie spotkań konsultacyjnych. Klient zaś ma możliwość sprawdzenia jak się czuje w relacji z terapeutą oraz – słysząc pytania, sposób ich zadawania przez terapeutę, ocenić, czy chce wejść z tą konkretną osobą w pracę terapeutyczną. 

Przykładowe pytania zadawane podczas spotkań konsultacyjnych mogą posłużyć za punkt wyjścia do nawiązania relacji oraz zrozumienia potrzeb klienta. Mogą one brzmieć: 

• Z czym pan do mnie przychodzi?
• Z jakiego powodu zdecydował się pan na psychoterapię?
• Czy ma pan już doświadczenia z terapii, jeśli tak, to jakie?
• Z czym się pan zmaga?
• Czy ma pan problemy zdrowotne, jeśli tak to jakie, czy przyjmuje pan leki i jakie? 
• Czego oczekuje od psychoterapii?
• Dlaczego wybrał pan akurat mnie jako terapeutę?
• Czy ma pan jakieś obawy, pytania?

W czasie spotkań konsultacyjnych budowana jest relacja terapeutyczna oparta na zaufaniu i zaangażowaniu, która da klientowi poczucie bezpieczeństwa i wsparcie. Już w tym momencie terapeuta wykorzystuje zasady terapii Gestalt, m.in. zasadę epoche, metodę fenomenologiczną zasady dialogu egzystencjalnego. Klient ma szansę sprawdzić, czy taka formuła pracy jest dla niego akceptowalna.  Tworzy się relacja terapeutyczna, której trzon stanowią: 

1. bezpieczne ramy do pracy,
2. przymierze terapeutyczne,
3. wspólnie ustalony kontrakt terapeutyczny.

Ad. 1. Zapewnienie bezpiecznych ram do pracy terapeutycznej  to przede wszystkim zbudowanie  przestrzeni fizycznej i  psychologicznej. Przestrzeń fizyczna to miejsce, które nie przeszkadza i nie rozprasza, w którym klient może się w bezpieczny dla niego sposób wyrażać i wie, jakie ramy obowiązują (np. jaki jest czas sesji). Przestrzeń psychologiczna to zapewniona przez terapeutę możliwość wyrażania myśli, emocji klienta, ze świadomością, że nie zostaną one zlekceważone lub odrzucone a proces będzie prowadzony w sposób bezpieczny dla klienta. W takim miejscu klient doświadczy terapeuty jako zaciekawionego nim, wspierającego, przestrzegającego granic, ale też konfrontującego i wymagającego. Istotne jest aby klient, dla poczucia własnego bezpieczeństwa i pewności, że terapeuta kontroluje sytuację, miał pewność, że terapeuta uniesie i pomieści w sobie to co pojawia się podczas sesji i pewność, że to co wypłynie podczas sesji nie będzie miało negatywnego wpływu na proces i na relację. 

Ad. 2. Przymierze terapeutyczne, zaczyna się od zaoferowania wsparcia i zaangażowania ze strony terapeuty. Klient przyjmuje tę propozycję akceptując warunki dotyczące  np. regularności spotkań, wysokości stawki itp. i wyrażając chęć  uczestnictwa w procesie zmiany. Od chwili kiedy terapeuta i klient zobowiążą się do wspólnej pracy, zaczynają budować przymierze terapeutyczne (czasami nazywane w literaturze sojuszem terapeutycznym, przymierzem w działaniu czy partnerstwem terapeutycznym). Przymierze takie obejmuje rozwijanie aktywnego partnerstwa, przestrzeni zaufania między terapeutą a klientem, w którym dzielą się  tym, jak rozumieją swoją pracę i jej cele. Zbudowane przymierze ułatwia klientowi dostrzeżenie i utrzymanie (albo nawet wzmocnienie) poczucia potrzeby zdrowienia, pracy nad sobą a jednocześnie daje klientowi poczucie, że tutaj w tym gabinecie, z tym terapeutą może czuć bezradność, może nie wiedzieć, może się wahać, mieć wątpliwości, czuć chęć do zmiany – jest świadomy swojego problemu i wierzy, że współpraca z terapeutą jest w stanie mu pomóc

Ad. 3 Kontrakt to umowa, porozumienie między klientem a terapeutą Gestalt, która pomaga w określeniu kierunku pracy, daje wskazówki, jak zapewnić bliską współpracę między klientem a terapeutą. Daje jasne ramy współpracy i podstawę do pracy oraz zgodę aby ją rozpocząć. Określa też własne granice i zasady dostępności terapeuty dla klienta. Jest punktem odniesienia, do którego się wraca, oceniając postępy w pracy.

Forma kontraktu terapeutycznego nie została uregulowana i nie ma obowiązującego wzorca. Nie określono czy ma być pisemny czy ustny, zależy to od przyjętej przez terapeutę formy pracy. Najważniejszym jest aby był wspólnie ustalony i obowiązywał obie strony procesu terapeutycznego. W jego ramach ustala się miejsce odbywania terapii, czas trwania sesji, wysokość opłaty za sesję, warunki odwoływania spotkań. Można w nim zawrzeć również cel terapii oraz dopuścić jego zmiany czy doprecyzowanie w trakcie terapii. Powinien też określać zasady zakończenia terapii. W kontrakcie zawiera się również informacje o poufności sesji oraz zasady nagrywania lub filmowania sesji na potrzeby superwizji. Ten ostatni element jest istotny, żeby klient miał pewność poufności spotkań i mógł czuć się w pełni bezpiecznie. 

Ważnym elementem, na który terapeuta powinien zwrócić uwagę klientowi w trakcie rozmów o kontrakcie jest zapewnienie, że w procesie terapeutycznym odbywa się jedynie kontakt między klientem a terapeutą, nie są brane pod uwagę żadne sytuacje i opinie zewnętrzne. Wyjątkiem pozwalającym na wyjście z tematem procesu na zewnątrz jest superwizja, gdzie terapeuta może skorzystać z pomocy superwizora wspierającego go w rozwoju swoich umiejętności terapeutycznych, co może też pomóc w prowadzonej terapii i w budowaniu wspierającej proces relacji terapeutycznej.  Ale ten aspekt musi być przekazany klientowi i musi być na niego wyraźna zgoda.

Kolejny element kontraktu, który warto podczas konsultacyjnych spotkań omówić, to wskazanie osoby z otoczenia klienta, do której w wyjątkowych, kryzysowych okolicznościach mogących zaistnieć w trakcie procesu psychoterapii, terapeuta może się zwrócić. W takim przypadku zachowanie poufności zostałoby ograniczone, ale tylko w zakresie niezbędnym do udzielenia pomocy.

Kontrakt terapeutyczny jest elementem tworzenia relacji terapeutycznej pozwala na świadome uczestnictwo w terapii, określa jej warunki oraz zasady współpracy klienta i terapeuty. Nie ma wzoru kontraktu ani określonej formy jego zawierania. Każdorazowo jest ustalony indywidualnie. Zawarcie kontraktu terapeutycznego rozpoczyna proces terapii. Często mówi się, że nie należy mylić mapy z terytorium, które opisuje. Warto o tym pamiętać przy planowaniu terapeutycznej podróży. Musimy zawsze reagować na rzeczywiste „terytorium”, które napotykamy, być gotowi do zmiany trasy, postojów, a nawet do zmiany celu podróży, dlatego kontrakt w każdej chwili może zostać zmieniony lub doprecyzowany, co powinno być ustalone wspólnie i wiązać obie strony procesu. 

Podsumowanie:

Żeby zobrazować znaczenie kontraktu między klientem a terapeutą w terapii Gestalt, warto przywołać kontakt w Gestalt, którego znaczenie wywodzi się z łacińskiego słowa contingere i oznacza „oddziaływać emocjonalnie, poruszać/dotykać”. Perls i Goodmann kontakt rozumieli jako „dotyk, który czegoś dotyka”. Laura Perls natomiast nazywała kontakt czymś „co posiadamy, czym jesteśmy, lub w czym jesteśmy. (…) Kontakt nawiązujemy rozpoznając i reagując na druga osobę, i doświadczając siebie w tym procesie. Jest to ciągłe przemieszczanie się lub oscylowanie między mną a innym”. Tak rozumiejąc wagę kontaktu i kontaktowania w gabinecie terapeutycznym  warto podkreślić, że kontrakt, zawierany podczas spotkań konsultacyjnych, ze wszystkimi omówionymi wyżej aspektami, ma na celu budowanie kontaktu między klientem a terapeutą i stanowi bazę do dalszej pracy podczas sesji terapeutycznych. 

Literatura:

1. Kodeks Etyki Zawodowej EAGT
2. „Praktyka Terapii Gestalt. Teoria i doświadczanie.”, Gro Skottun Ashild Kruger, Oficyna Związek Otwarty 2023.
3. „Umiejętności Psychoterapeuty Gestalt”, Phil Joyce, Charlotte Sills, Wydawnictwo: Instytut Integralnej Psychoterapii Gestalt.
4. „Pomoc psychologiczna w ujęciu Gestalt”, Charlotte Skills,  Sue Fish, Phil Lapworth, Instytut Psychologii Zdrowia, 1999.